Unia Europejska działalność legislacyjną w obszarze polityki jakości artykułów rolno-spożywczych rozpoczęła w latach 90. Inicjatorami wprowadzenia w Europie odpowiednich przepisów byli Francuzi, którzy doprowadzili do rozpowszechnienia w krajach Unii Europejskiej ustawodawstwa bazującego na własnym.

Jak historia pokazuje korzystanie we Francji z oznaczenia produktów poprzez nazwę miejsca produkcji czy zbioru jest bardzo stare i sięga drugiej połowy XIX wieku. Wielka batalia w celu ochrony producentów win i alkoholi rozpoczęła się już po roku 1870, kiedy większość francuskich plantacji winorośli  została zniszczone przez mszyce, podjęto wtedy rozmowy na szczeblu krajowym. Zaowocowały one powstaniem w roku 1905 pierwszych administracyjnych regulacji, poprawionych i wzmocnionych w roku 1919 zapisami prawnymi.

Dbałość o zachowanie dziedzictwa kulturowego doprowadziła w roku 1935 do utworzenia Narodowego Instytutu Nazw Znanego Pochodzenia ( INAO ).

Jednym z priorytetów Unii Europejskiej, w ramach polityki jakości i wyróżniania produktów żywnościowych, jest kultywowanie lokalnych tradycji i obyczajów. Realizowane jest to m.in. przez ochronę oryginalnych produktów rolnych i żywności lokalnej, gdzie gwarantowany jest głęboki związek pomiędzy produktem i terytorium – oznaczającym ściśle określony geograficznie obszar wraz z charakterystyką geologiczną, agronomiczną, klimatyczną, ..., stosowaną praktyką rolniczą stworzoną przez człowieka by wydobyć z ziemi jej największe bogactwo. Produkty te łączą czynniki naturalne z ludzkimi i oznaczają, że produkt zrodzony przez tą ziemię nie może być odtworzony poza swoim obszarem.

Celem ochrony produktów regionalnych i tradycyjnych jest:

1. Dywersyfikacja podaży wyrobów rolno-spożywczych
2. Poprawa jakości i bezpieczeństwa produktów żywnościowych
3. Dostarczanie konsumentom rzetelnej informacji na temat pochodzenia towarów
4. Różnicowanie produkcji rolnej
5. Rozwoju obszarów wiejskich  poprzez powstawanie na wsi nowych miejsc pracy, rozwój turystyki i wzrost dochodów rolniczych

Wyrobami, które charakteryzują się regionalnym pochodzeniem lub tradycyjnymi metodami wytwarzania są przede wszystkim sery, wędliny, świeże mięsa, owoce i przetwory owocowe, wyroby piekarnicze, napoje. Specyfika produkcji, ograniczony zasięg występowania i odpowiednie walory smakowe powodują, że produkty te są droższe od przemysłowo produkowanej żywności. Pomimo tego, są one na tyle atrakcyjne dla klientów, że z roku na rok zwiększa się zainteresowanie tego typu wyrobami.

Produkty takie są jednak narażone, szczególnie w przypadku ich sukcesu komercyjnego, na próby stosowania tej samej nazwy dla towaru produkowanego niezgodnie z tradycyjną recepturą lub poza obszarem pierwotnego występowania.

Ochronie przeciwko takim praktykom służy europejski system rejestracji, ochrony i wyróżniania specjalnymi znakami produktów regionalnych i tradycyjnych.

Inicjatywa przedstawienia produktu do rejestracji należy do związków producentów lub przetwórców, niezależnie od ich formy prawnej. Jednakże, przepis wykonawczy uprawnia w wyjątkowych wypadkach i pod pewnymi warunkami do składania wniosków o rejestrację, zarówno osoby fizyczne, jak i prawne. Korzystanie z ochrony produktu jest prawem zbiorowym, które w przeciwieństwie do zastrzeżonego znaku towarowego nie ginie w zależności od woli jednego właściciela. Zasada taka w zasadniczy sposób odróżnia tę ochronę od zastrzeżonego znaku towarowego.

Istota i procedura rejestracji produktów żywnościowych ze względu na pochodzenie lub tradycyjny sposób wytwarzania regulowane są aktami Rady Europejskiej. Są to:

• Rozporządzenie Rady (WE) nr 510/2006 w sprawie ochrony oznaczeń geograficznych i nazw pochodzenia produktów rolnych i środków spożywczych
• Rozporządzenie Rady (WE) nr 509/2006 w sprawie produktów rolnych i środków spożywczych będących gwarantowanymi tradycyjnymi specjalnościami.

Przyjęcie w Unii Europejskiej regulacji prawnych dotyczących produktów regionalnych i tradycyjnych na tak wysokim szczeblu oznacza, że kraje członkowskie nie mają dowolności w stosowaniu tych rozporządzeń, ale muszą przyjąć je w całości i ściśle do nich stosować, bez krajowych modyfikacji. Dotyczą one wszystkich państw członkowskich Wspólnoty oraz tych krajów trzecich, które będą w stanie zaproponować swój własny, równorzędny system.

Rozporządzenia te, dla zagwarantowania jakości i niezmiennego charakteru takich produktów, wprowadziły nazwy i znaki podlegające ochronie. Zaliczają się do nich:

• chroniona nazwa pochodzenia,
• chronione oznaczenie geograficzne
• świadectwo szczególnego charakteru

Procedura rejestracji

Ochrona prawna nazw pochodzenia, oznaczeń geograficznych i świadectw szczególnego charakteru jest poprzedzona precyzyjnie określoną procedurą rejestracyjną oraz stałym przestrzeganiem wielu wymagań składających się na możliwość używania nazwy.

Dla producentów system ochrony jest dobrowolny. Ochrona przysługuje po przeprowadzeniu odpowiednich badań produktu. Aby produkt kwalifikował się do używania chronionej nazwy pochodzenia (PDO)(Ch.O.P.), chronionego oznaczenia geograficznego (PGI)(Ch.O.G.) lub świadectwa szczególnego charakteru (TSG) (Ś.S.Ch.) musi być zgodny ze specyfikacją, czyli dokumentacją stanowiącą zbiór warunków i wymagań charakteryzujących ten produkt oraz zawierającą opis metody jego wytwarzania, a także procedury kontroli jego produkcji i w określonych przypadkach definicję obszaru pochodzenia.

Pierwszym krokiem zmierzającym do rejestracji produktu regionalnego lub tradycyjnego na szczeblu unijnym, jest złożenie pełnej dokumentacji dotyczącej danego wyrobu w wyznaczonej instytucji krajowej. Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku przez instytucje i organy krajowe cała dokumentacja zostaje przekazana do Komisji Europejskiej. Wniosek jest opiniowany przez tzw. Komitety powoływane na tę okoliczność. W skład komitetów wchodzą eksperci z dziedzin prawa patentowego, weterynaryjnego, żywienia itp.

Komisja Europejska powinna w ciągu 12 miesięcy zweryfikować poprawność procedury rejestracyjnej i oceny jakości nadesłanej dokumentacji. W przypadku pozytywnej oceny, Komisja ogłasza w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej jednolity dokument zawierający dane osoby składającej wniosek o ochronę produktu i publikacje specyfikacji produktu, która była przedmiotem pozytywnej decyzji. W przypadku braku sprzeciwu odnośnie rejestracji, który może zostać wniesiony przez każdą osobę posiadającą w tym uzasadniony interes ekonomiczny lub prawny, Komisja wpisuje nazwę produktu do „Rejestru chronionych nazw pochodzenia oraz chronionych oznaczeń geograficznych” lub „Rejestru świadectw szczególnego charakteru produktów rolnych i artykułów spożywczych” i tym samym podlega ochronie w całej Wspólnocie jako chroniona nazwa. Oznakowanie PDO, PGI, TSG mogą znajdować się tylko na artykułach, które zostały zatwierdzone i są wytwarzane zgodnie z metodą wskazaną we wniosku.

W przypadku, gdy sprzeciw zostałby dopuszczony, komisja wzywa zainteresowane strony do podjęcia odpowiednich konsultacji. Jeżeli w ciągu 6 miesięcy wnioskodawca i zgłaszający sprzeciw zawrą porozumienie i informacje opublikowane nie zostały zmienione lub zmieniono je w nieznacznym stopniu to komisja dokonuje rejestracji nazwy, która jest publikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

Jednak kiedy niedojdzie do porozumienia między dwoma stronami,  wniosek o rejestracje jest odrzucany, w tym wypadku konieczne jest ponowne składanie wniosku o rejestracje produktu.   

Jeżeli wniosek o rejestrację dotyczy obszaru geograficznego znajdującego się również w innym państwie członkowskim i istnieje konflikt o charakterze rodzajowym tj. nazwa jest nazwą odmiany roślin, ras zwierząt, homonimami bądź znakiem towarowym i istnieją dowody, że dana nazwa jest chroniona w państwie pochodzenia. Wtedy wniosek kierowany jest do Komisji bezpośrednio lub za pośrednictwem organów danego państwa trzeciego. Jeżeli nie ma żadnych przeciwwskazań   do odrzucenia wniosku nazwa zostaje zastrzeżona i opublikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Od tego momentu produkt jest prawnie chroniony.

W przypadku stwierdzenia, że produkt nie odpowiada ustalonym kryteriom nazwa zastrzeżona może zostać wycofana trzeba poinformować o tym  Komisję. Każda osoba prawna, mająca uzasadniony interes, może wystąpić o cofniecie rejestracji, przedstawiając uzasadnienie swojego wniosku. Jeżeli Komisja uzna że przestała być zapewniona zgodność danego produktu rolnego lub środka spożywczego to zostanie anulowanie zastrzeżonej nazwy, jednak nie musi dotyczyć całości wyprodukowanego środka spożywczego, może np. obejmować rok, w którym został wyprodukowany lub też określony obszar geograficzny. Cofniecie rejestracji jest publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

Kontrola produktów

Rozporządzenia nr 510/2006 i 509/2006 nakładają na państwa członkowskie obowiązek wyznaczania instytucji upoważnionych do nadzoru nad wytwarzaniem i obrotem produktów, które uzyskały ochronę nazwy pochodzenia, oznaczenia geograficznego lub szczególnego charakteru lub tych, które o taką ochronę się dopiero starają. Każdy kraj członkowski stworzyć musi instytucje odpowiedzialne za rozpatrywanie napływających wniosków, jak i późniejszą kontrolę przestrzegania warunków ustalonych w procedurze rejestracyjnej. Mogą to być urzędy państwowe lub organizacje prywatne zatwierdzone przez właściwego ministra. Koszty wynikające z kontroli ponosi ten, kto posiada prawa wynikające z ochrony produktu.

Jednostki kontrolne powinny gwarantować – z jednej strony – obiektywizm i niezależność w stosunku do wszystkich producentów lub przetwórców poddawanych kontroli i – z drugiej strony – mieć przez cały czas do swojej dyspozycji ekspertów i środki niezbędne do wypełnienia procedury kontrolnej produktów. Jednostki prywatne muszą spełniać wymagania normy europejskiej EN 45011 z 1989r. Kraj członkowski zawiadamia Komisję i przesyła jej wykaz wybranych, upoważnionych do przeprowadzania kontroli instytucji wraz z ich kompetencjami. Komisja publikuje te informacje w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskich.